عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )
69
مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )
سال ، سالى هفتصد و پنجاه خروار جنسى ديوانى معاف است . ناظم الدوله در عيد ميلاد مبارك حضرت مرتضوى كه سيزدهم رجب المرجب 1314 [ بود ] در سلام ، قرائت اين دستخط را نمود . واقعه خراسان اسمعيل نام معدنچى يك قطعه فيروزهء ناتراشى داشته هفتاد تومان به حكاك فروخت . حكاك ، بعد از تراش ، به آقا رضا رئيس التجار خراسان به پانصد تومان فروخت . در ماه رجب 1314 قيمتش به پنج هزار تومان رسيده است . تشريففرمايى به ميدان مشق در روز چهارشنبه سلخ شعبان 1314 ، اعلىحضرت همايون براى تماشاى مشق بريگاد قزاق به ميدان مشق تشريف برد و تمام صاحبمنصبان نظامى نيز در آن روز در خاكپاى همايونى در آنجا تشرف جستند . سوارهء مظفرى و سوارهء بختيارى نيز با اسلحهء ممتاز در ميدان مشق آمده ، از لحاظ مبارك گذشتند و تمام قزاق و توپخانهء قزاقخانه از خاكپاى مبارك گذشتند ، مورد تحسين شدند . شاهزاده فرمانفرما وزير جنگ در اينوقت به خاكپاى همايونى عرض كرد كه چهار توپ روسى با لوازمش اعلىحضرت امپراطور روس ( نيكلا ) به رسم سوقات تقديم داشته ، در حياط قزاقخانه حاضر است . اعلىحضرت شهريارى به درب حياط مزبور پياده شده ، تماشاى آنها را فرمود . جناب مشير الدوله وزير امور خارجه و موسيو بوتسف وزير مختار روس با اجزاى سفارت با لباس رسمى حضور داشت . اعلىحضرت همايونى به توسط مشير الدوله اين خطابه را به وزير مختار فرمود : خيلى مشعوفم از اينكه اعلىحضرت امپراطور كه برادر معظم تاجور مناند چون ميل و علم و اطلاع مرا به توپ و توپخانه دانستهاند ، اين چهار عراده توپ را كه در نظر من از همه چيز بهتر و محترمتر است محض يادگار فرستادهاند . آنگاه به دست مبارك تمام اسباب توپها را باز و با دقت تمام رسيدگى فرمودند و مقرر داشتند كه در حوالى قزاقخانه توپخانهاى بنا نمايند و اين چهار توپ را در آنجا بگذارند .